Amicus curiae: de rechter die actief kennis ophaalt

RS Finance houdt je graag op de hoogte van belangrijke fiscale ontwikkelingen 

Dit is er zo één. 

Soms is een zaak groter dan de partijen die tegenover elkaar staan. Dan wil de rechter méér weten. Méér context, méér impact en méér inzicht.

Daar komt amicus curiae “vriend van de rechtbank” in beeld. Sinds halverwege 2021 kan de hoogste bestuursrechter derden uitnodigen om mee te denken. Niet omdat zij belanghebbende zijn. Maar omdat zij iets toevoegen.

Amicus curiae past binnen de ambitie om rechtspraak effectiever en meer bij de tijd te laten zijn. Het is geen instrument dat standaard onderdeel wordt van elke procedure. Het wordt slechts ingezet bij uitzonderlijke zaken, juist daar waar het echt iets kan toevoegen aan de rechtsontwikkeling.

Wie worden uitgenodigd?

De rechter kijkt vooral naar:

• partijen met aantoonbare deskundigheid
• zonder direct eigen belang
• die kunnen bijdragen aan rechtsontwikkeling en rechtseenheid
• partijen die zicht hebben op de praktijk- en uitvoeringsgevolgen

De regie blijft bij de rechter. Altijd.

Om de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter te bewaken, is een openbare online consultatie altijd onderdeel van het uitnodigingsbeleid. De onafhankelijkheid en onpartijdigheid zou onder druk komen te staan als slechts één of enkele amici worden uitgenodigd en anderen buiten beeld blijven.

Wat gebeurt er met de door die partijen gegeven input?

De inbreng van de partijen:

• is geen bewijs
• maakt niemand procespartij
• wordt transparant gedeeld
• wordt gewogen waar het meerwaarde heeft

De rechter blijft vrij. Maar de motivering wordt rijker. Zorgvuldiger. Steviger.

Recent voor het eerst toegepast in een belastingzaak

Op 16 januari 2026 heeft de Hoge Raad uitspraak gedaan in de zaak over de hoogte van de belastingrente voor de vennootschapsbelasting. De belastingkamer Hoge Raad heeft hierbij het instrument amicus curiae ingezet. Dat was voor het eerst bij een belastingzaak. De centrale vraag: is een rente van 8% proportioneel?

De Hoge Raad vroeg derden expliciet om mee te denken over de juridische en praktische implicaties. Opmerkelijk hierbij was dat “iedereen” in de gelegenheid werd gesteld “mee te denken”. Omdat de uitspraak niet alleen gevolgen kon hebben voor de procespartijen, maar ook voor andere bedrijven en organisaties, vond de Hoge Raad het belangrijk dat ook zij hun mening konden geven. De toetsing aan evenredigheid en gelijkheid stond centraal.

Er werden 3 vragen gesteld en er kwamen in totaal 149 reacties binnen. De bredere impact voor ondernemers speelde zichtbaar mee in de analyse. En dat is precies waar amicus curiae voor bedoeld is: bij complexe vraagstukken niet in een ivoren toren beslissen, maar met open vizier, zonder de procesorde los te laten. Het oordeel van de Hoge Raad in deze zaak: de bepaling over de verhoogde belastingrente voor de vennootschapsbelasting is onverbindend. Er is strijd met het evenredigheids- en gelijkheidsbeginsel.

Wat betekent dit voor jou als ondernemer?

Het betrekken van onafhankelijke partijen bij de voorbereiding van een uitspraak zorgt voor meer zorgvuldige rechtspraak. Meer aandacht voor uitvoerbaarheid en praktijkimpact. Meer ruimte voor evenredigheid.

Voor ondernemers betekent dit: betere voorspelbaarheid, stevigere rechtsbescherming en een rechter die oog heeft voor wat er écht speelt in het MKB.

Als RS Finance zijn we hier blij mee. Dit is een goede ontwikkeling. Omdat wij geloven in goed ondernemerschap. En omdat fiscale rechtspraak steengoed moet zijn, inhoudelijk én maatschappelijk doordacht.