Estate planning voor ondernemers: regel het voordat het nodig is

De zomer is vaak het moment waarop ondernemers eindelijk even afstand nemen. Laptop dicht. Telefoon iets vaker op stil. Tijd met familie, misschien een goed boek, een glas wijn en eindelijk ruimte om na te denken over de grote lijnen.

En precies daar hoort estate planning thuis.

Niet als zwaar onderwerp voor aan de campingtafel. Wel als vraag die iedere ondernemer zichzelf af en toe moet stellen: als mij morgen iets overkomt, kan mijn onderneming dan door?

Voor veel ondernemers is het eerlijke antwoord: waarschijnlijk wel maar niet vanzelf. En “niet vanzelf” is precies het probleem.

Want een onderneming is geen gewone belegging. Je kunt haar niet zomaar verdelen alsof het spaargeld is. Er werken mensen. Er zijn klanten, contracten, financieringen, aandeelhouders, vennoten en familieleden. En vaak zit een groot deel van het vermogen juist in die onderneming.

Daarom heeft een ondernemer eigenlijk altijd een testament nodig. Zeker als de onderneming moet worden voortgezet. En al helemaal als je samen met mede-ondernemers onderneemt.

Estate planning gaat niet alleen over later

Bij estate planning denken veel ondernemers aan overlijden, erfbelasting en testamenten. Logisch. Maar eigenlijk gaat het over iets anders: regie.

Wie neemt beslissingen als jij dat niet meer kunt? Wie krijgt de aandelen of de onderneming? Kan de beoogde bedrijfsopvolger ook echt verder? Zijn de andere erfgenamen goed beschermd? En is er genoeg liquiditeit om belasting te betalen zonder dat de onderneming direct onder druk komt te staan?

Dat zijn geen vragen voor “ooit”. Het zijn ondernemersvragen. Zeker bij familiebedrijven, dga’s en ondernemers met een vennoot of medeaandeelhouders raakt estate planning direct aan continuïteit. Het verschil tussen wel of niet voorbereid zijn op wat kan komen, kan groot zijn. Niet alleen fiscaal, maar ook de menselijke kant van het verhaal.

Want na een overlijden wil je niet dat je partner, kinderen, medeaandeelhouders of managementteam onder hoge druk moeten uitzoeken wat jij eigenlijk bedoeld had.

De fiscale druk wordt vaak onderschat

Ondernemingsvermogen kan onder voorwaarden voor een groot deel fiscaal gunstig worden overgedragen. Daarvoor bestaan regelingen zoals de bedrijfsopvolgingsregeling in de erf- en schenkbelasting en de doorschuifregeling voor de aanmerkelijkbelangheffing.

Die regelingen zijn waardevol. Soms zelfs doorslaggevend. Ze werken alleen niet automatisch in iedere situatie. Er gelden voorwaarden. Denk aan de aard van het vermogen, de periode waarin de onderneming al wordt gedreven, de voortzetting door de bedrijfsopvolger en de vraag wie de onderneming of aandelen verkrijgt. En juist daar gaat het in de praktijk vaak mis.

Veel ondernemers kijken vooral naar erfbelasting. Die kan oplopen tot 20% in gezinssituatie en 40% daarbuiten. Bij dga’s speelt ook de aanmerkelijk belangclaim voor de inkomstenbelasting. Bij overlijden komt box 2 in beeld. Afhankelijk van de situatie gaat het dan om een tarief van 24,5% tot 31%.

Tel je die twee bij elkaar op, dan kan de gecombineerde belastingdruk fors worden. Zeker als de structuur, het testament of de opvolging niet goed zijn ingericht. Dat is zonde. Want juist bij ondernemingsvermogen zijn er mogelijkheden om de belastingdruk te beperken, uit te stellen of beter financierbaar te maken. Maar dan moet de puzzel wel kloppen.

“Er is toch een wettelijke verdeling?”

Dit horen we vaak. En het is begrijpelijk. Als je getrouwd bent en kinderen hebt, dan geldt zonder testament de wettelijke verdeling. De langstlevende partner krijgt dan de goederen van de nalatenschap. De kinderen krijgen een geldvordering op de langstlevende ouder.

Dat klinkt overzichtelijk. En in privésituaties kan dat goed werken. Maar bij ondernemers is dat vaak niet optimaal. De wettelijke verdeling kijkt niet automatisch naar wie de onderneming moet voortzetten. De erfgenamen hebben ieder hun eigen erfdeel. De bedrijfsopvolgingsregeling sluit echter aan bij de verkrijging van ondernemingsvermogen door degene die aan de voorwaarden voldoet. Als de onderneming of aandelen fiscaal niet op de juiste manier bij de bedrijfsopvolger terechtkomen, dan gaat een (groot) deel van deze fiscale faciliteit veelal verloren.

Stel: een ondernemer heeft een partner en twee kinderen. Eén kind werkt al jaren in het bedrijf en is de logische opvolger. Het grootste deel van het vermogen zit in de onderneming. Zonder goed testament kan de verdeling fiscaal en praktisch heel anders uitpakken dan bedoeld. Andere erfgenamen kunnen dan een aanspraak krijgen in de onderneming. Dat legt druk op de bedrijfsvoering, de liquiditeit en daarmee continuïteit van de onderneming. Of de partner wordt juridisch eigenaar van de onderneming terwijl het kind feitelijk degene is die de onderneming moet voortzetten. Dat is geen fijne start voor een bedrijfsopvolging.

Drie maanden is kort. Heel kort.

Er bestaat overigens een mogelijkheid om de wettelijke verdeling ongedaan te maken. De langstlevende partner kan dat doen, maar dat moet wel notarieel vastgelegd worden. Die verklaring moet binnen drie maanden na het overlijden door de notaris opgemaakt zijn. Dat is een harde termijn. Ben je te laat, dan is die route dicht. En drie maanden na een overlijden is kort. In die periode moeten erfgenamen vaak nog bijkomen van het verlies, praktische zaken regelen, contact hebben met banken, verzekeraars en adviseurs, misschien de onderneming draaiende houden en ondertussen allerlei beslissingen nemen.

Dan wil je niet voor het eerst horen dat er fiscaal misschien een andere verdeling nodig was geweest. Daar komt bij dat het ongedaan maken van de wettelijke verdeling nog niet hetzelfde is als een compleet uitgewerkte opvolgingsstructuur. Daarna moeten alsnog afspraken worden gemaakt over de verdeling, waardering, financiering en compensatie van andere erfgenamen. Wie komt daarop in de eerste maanden na overlijden? Soms lukt dat, maar vaak niet. Daarom is een goed testament geen overbodige luxe. Het is een manier om rust te brengen voordat er chaos ontstaat.

Een testament kan de opvolging sturen

Een testament kan veel meer doen dan vastleggen wie wat krijgt. Voor een ondernemer kan een testament bijvoorbeeld regelen dat de aandelen of de onderneming terechtkomen bij de beoogde bedrijfsopvolger. Of dat de langstlevende partner financieel goed verzorgd achterblijft terwijl de onderneming kan worden voortgezet door een kind, familielid of een andere opvolger.

Ook kan in het testament de compensatie van andere erfgenamen vastgelegd worden. Dat is belangrijk omdat het meeste vermogen vaak in de onderneming zit. Als één kind de onderneming krijgt, hoe worden de andere kinderen dan gecompenseerd? Via privévermogen? Via een vordering? Via een gefaseerde betaling? Of via een verzekering?

Dat kunnen gevoelige vragen zijn. Maar juist daarom wil je ze bij leven bespreken. Niet omdat alles meteen definitief moet zijn. Wel omdat je wilt voorkomen dat nabestaanden moeten onderhandelen op het slechtst denkbare moment.

Bij leven overhevelen is vaak eenvoudiger

Bedrijfsopvolging bij leven is meestal rustiger dan bedrijfsopvolging bij overlijden. Dat klinkt logisch, maar wordt nog te vaak onderschat. Als je de onderneming (gefaseerd) bij leven overdraagt, kun je uitleggen waarom je bepaalde keuzes maakt. Je kunt de beoogde opvolger tijdig betrekken. Je kunt testen of iemand de verantwoordelijkheid aankan. En je kunt andere erfgenamen meenemen in het verhaal.

Ook fiscaal zijn er mogelijkheden. De bedrijfsopvolgingsregeling kan niet alleen bij overlijden, maar ook bij schenking worden toegepast. Daarnaast geldt bij het schenken van aandelen in een bv ook de doorschuifregeling voor de aanmerkelijk belangclaim. Dat maakt schenken van de onderneming tijdens leven interessant. Zeker als een kind, partner of ander familielid al actief is in de onderneming, dan kan het verstandig zijn om tijdig na te denken over een gefaseerde overdracht. Bijvoorbeeld door eerst een deel van de aandelen over te dragen, afspraken te maken over zeggenschap en stemrecht, of de opvolger stap voor stap meer verantwoordelijkheid te geven. Bij leven kun je nog bijsturen. Bij overlijden moet iedereen het doen met wat er ligt.

Geen opvolger? Dan nog steeds plannen

Niet iedere ondernemer heeft een bedrijfsopvolger in de familie. Dat betekent niet dat estate planning minder belangrijk is. Integendeel. Misschien is er een sterk managementteam of is verkoop op termijn de beste route. En wat als er medeaandeelhouders zijn? Ook dat soort situaties horen goed voorbereid te zijn.

Een goed testament kan ervoor zorgen dat de onderneming niet direct klem komt te zitten. Bijvoorbeeld doordat het managementteam de ruimte krijgt om de onderneming voort te zetten terwijl de familie economisch beschermd blijft. Na afloop van de voortzettingstermijn die hoort bij fiscale faciliteiten kan dan worden bekeken of verkoop verstandig is. De overdracht naar medeaandeelhouders vraagt om afstemming tussen testament, statuten en de aandeelhoudersovereenkomst.

Estate planning is niet alleen fiscaal. Het is ook governance. Wie mag tekenen? Wie beslist over verkoop? Wie vertegenwoordigt de aandelen? Wie bewaakt de belangen van de familie? En wie zorgt dat de onderneming niet stuurloos wordt? Dat zijn vragen die je niet pas wilt stellen als het nodig is.

Samen ondernemen vraagt extra aandacht

Onderneem je niet alleen, maar in een vof, maatschap of samen met andere aandeelhouders? Dan wordt estate planning nog belangrijker. Want dan speelt niet alleen de vraag wat jouw erfgenamen krijgen. Ook jouw mede-ondernemers hebben belang bij duidelijkheid.

Wat gebeurt er als één vennoot overlijdt? Wordt de vof voortgezet? Moeten erfgenamen worden uitgekocht? Hoe wordt de waarde bepaald? Is er genoeg liquiditeit om dat te betalen? En wat als erfgenamen ineens zeggenschap krijgen in een onderneming waar zij nooit actief in zijn geweest? Bij een bv geldt hetzelfde. De statuten en aandeelhoudersovereenkomst bevatten vaak afspraken over aanbiedingsverplichtingen, blokkeringsregelingen, waardering en overdracht van aandelen. Het testament bepaalt wie erft maar kan het contractuele of statutaire afspraken zomaar opzij zetten?

Daarom moeten die documenten op elkaar aansluiten, anders ontstaat er onduidelijkheid. En onduidelijkheid is precies wat je niet wilt bij overlijden.

Voor de langstlevende partner is het prettig om te weten waar hij of zij aan toe is. Voor medeaandeelhouders geldt hetzelfde. En voor de onderneming is het essentieel dat duidelijk is wie door kan, wie uitkoopt en hoe de waarde wordt vastgesteld.

Vergeet de liquiditeit niet

Als de fiscale regelingen niet of maar deels kunnen worden toegepast, moet de belastingclaim worden betaald. Daar gaat het in de praktijk vaak knellen. De waarde zit in de onderneming, maar de belasting moet in geld worden voldaan. Als daar geen voorzieningen voor zijn getroffen, kan dat leiden tot dividenduitkeringen, verkoop van activa, herfinanciering of zelfs verkoop van de onderneming. Daarom hoort liquiditeitsplanning bij estate planning. Is er voldoende privévermogen? Kan de onderneming dividend uitkeren zonder zichzelf te verzwakken? Is er een overlijdensrisico/compagnonsverzekering nodig? Moet er een uitkoop/betalingsregeling komen tussen aandeelhouders? Is de waarderingsmethodiek realistisch? Een fiscaal voordelige structuur is mooi. Maar als niemand de rekening kan betalen, is het plan niet af.

De zomercheck voor ondernemers

Estate planning hoeft niet te beginnen met dikke aktes en ingewikkelde schema’s. Het begint met een paar eerlijke vragen:

• Wat moet er gebeuren met mijn onderneming als ik er morgen niet meer ben?
• Wie kan de onderneming voortzetten? Wil die persoon dat ook?
• Blijft mijn partner financieel goed verzorgd achter?
• Worden mijn kinderen eerlijk behandeld, ook als niet iedereen opvolger wordt?
• Sluiten mijn testament, statuten en aandeelhoudersovereenkomst op elkaar aan?
• Is er genoeg liquiditeit om belasting of een uitkoop te betalen?

Als je op één van die vragen geen helder antwoord hebt, is dat geen probleem. Maar wel een signaal. Dan is het tijd om het gesprek te voeren.

Bij RS Finance begeleiden wij klanten bij bedrijfsopvolgingstrajecten, zowel tijdens leven als in de voorbereiding op overdracht bij overlijden. Juist omdat fiscale regels, familiebelangen en ondernemingsbelangen door elkaar lopen, helpt het om dit zorgvuldig uit te werken. Niet om alles zwaar te maken. Wel om rust te creëren. Voor jou, voor je familie en voor de onderneming die je hebt opgebouwd.

Tot slot

Ondernemers zijn goed in vooruitkijken. Nieuwe markten, investeringen, mensen, groei. Maar als het gaat om overlijden of bedrijfsopvolging, schuiven veel ondernemers het onderwerp vooruit. Begrijpelijk. Niet verstandig.

Een goed testament, afgestemde aandeelhoudersafspraken en een doordacht opvolgingsplan zorgen ervoor dat de onderneming kan blijven draaien als jij dat zelf niet meer kunt. En dat fiscale faciliteiten niet onnodig verloren gaan. Dus lig je deze zomer aan het zwembad, op het strand of ergens in de bergen? Stel jezelf dan één vraag:

Als ik er morgen niet ben, weet iedereen dan wat de bedoeling is? Is het antwoord nee, dan weet je wat je na de vakantie te doen staat.

Wij denken graag met je mee. Zodat jouw onderneming, je familie en je vermogen goed voorbereid zijn op later. En jij nu meer rust hebt om te ondernemen.